Opperrabbijn Raphael Evers

Opperrabbijn Raphael Evers

Opperrabbijn van de Joodse gemeente in Düsseldorf; als een van de drie rabbijnen betrokken bij de oprichting van de eroev in Amsterdam.

“Als er ergens een substantiële Joodse groep leeft, en je hebt de middelen om het te doen, dan móét je als rabbinaat gewoon zorgen dat er een eroev is. Zeker in een stad als Amsterdam, waar de huizen klein zijn, is het voor jonge gezinnen frustrerend om opgesloten te zitten op sabbat.

In de jaren dat ik rabbijn was in Rotterdam had ik al eens geprobeerd in die stad een eroev van de grond te krijgen, maar door gebrek aan enthousiasme is dat niet gelukt.

Als rabbijn in Amsterdam kreeg ik een nieuwe kans. In Amsterdam konden we voor een heel groot deel het water gebruiken als symbolische muur. Dat principe is gebaseerd op het verhaal uit de Thora, waarin Mozes de Joden uit Egypte leidde door het water te splitsen: “het water was voor hun een muur van rechts en van links.” Ook in steden als Antwerpen en Venetië wordt water gebruikt als onderdeel van de eroev.

We wilden de grens eigenlijk laten lopen tot de A9, halverwege Amstelveen. Sterker: we hadden alles al bijna gereed: touwtjes over de lantarenpalen gespannen zodat er op die manier symbolische deuren ontstonden in de symbolische muur van water. Het was behoorlijk arbeidsintensief geweest, ook omdat het allemaal moest zonder het verkeer te belasten. En net toen we klaar waren, informeerden de autoriteiten ons dat de palen zouden worden verzet. Ja, dat was slikken: al dat werk voor niets. Maar wat er op zo ongeveer dezelfde dag ook gebeurde, was dat we een gesprek hadden met de toenmalige burgemeester van Amstelveen, Jan van Zanen. Hij bleek het oneens te zijn met de loop van de grens, dwars door zijn gemeente heen, waardoor de synagoge van Amstelveen buiten de eroev zou vallen. Of dat niet anders kon, vroeg hij. Het was wel opvallend: in de meeste delen van de wereld willen de burgemeesters de eroev juist kleiner. Hoe dan ook, we moesten dus weer terug naar de tekentafel.

Toen zijn we gaan kijken naar de vaarkaart om te zien hoe die waterlijn nu eigenlijk loopt. We dachten: misschien kunnen we wel een heel grote eroev maken. Dat vrijwel de gehele grens langs de waterwegen zou gaan lopen, had extra voordelen: het was goedkoop in bouw en in onderhoud. We hoefden er ten opzichte van het eerdere plan alleen een extra symbolische poort voor te bouwen op een van de vaste bruggen in het uiterste zuiden van het gebied: twee palen met een draad ertussen. Het enige minpuntje is dat het water van de Drecht nog weleens wil bevriezen: het is een smal rustig watertje.

En ik moest nog één ding goed uitzoeken: hoe het zit met een andere grens die op sabbat geldt: de loopgrens. Kort gezegd komt die erop neer dat je op sabbat niet verder de bebouwde kom uit mag lopen dan 960 meter. In de tijd dat we de eroev ontwierpen, was er een stuk braakliggend terrein tussen Amstelveen en Uithoorn. Als de afstand tussen die twee te groot zou zijn, had dat betekend dat je daar wel mocht dragen maar niet lopen, wat een onwenselijke paradoxale situatie zou opleveren. Ik ben bij de gemeente Amstelveen achter grote computerschermen gaan kijken hoe de huizengrenzen liepen en het bleek precies te kunnen, bijna op de meter nauwkeurig. En zo werd de huidige eroev een feit. Het is een van de grootste ter wereld. En héél veel groter had hij niet mogen zijn: volgens de geleerden zou je de grenzen moeten kunnen zien als je op het middelpunt van het gebied op een verhoging staat. Dat komt neer op een straal van ongeveer 15 km, en daar voldoet deze eroev aan.

De belangrijkste synagogen vallen op die manier binnen de grens: niet alleen die van Amstelveen, maar ook de Gerrit van der Veen-sjoel, de Obrechtsjoel, de Gerard Dousjoel en de Portugese synagoge. Het noorden, oosten en westen van Amsterdam vallen er helaas buiten, en ook de synagogen op de Nieuwe Kerkstraat en die in West, maar het werd te duur om die erbij te betrekken, en zoveel Joden wonen daar inmiddels ook niet meer.

In Düsseldorf zie ik het niet gebeuren dat er een eroev komt: er moeten veel touwen worden gespannen, wat duur is en heel bewerkelijk: je moet iedereen om toestemming vragen. En het ís natuurlijk ook een moeilijk uit te leggen geheel. De eroev is gebaseerd op een zeer abstracte gedachtengang, en voorschriften die in het huidige denken van de Westerse wereld niet goed invoelbaar zijn.”